Skip to content

Phuketdata

default color
Home
ปั้นหม้อบ้านลิพอน:ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร PDF พิมพ์ อีเมล์
เขียนโดย ปาณิศรา ชูผล มทศ.   
ศุกร์, 04 ธันวาคม 2020

.

ปั้นหม้อบ้านลิพอน
ดร.อรุณรัตน์ สรรเพชร
กลุ่มผู้สนใจประวัติศาสตร์เมืองภูเก็จ

๑๙ พฤศจิกายน ๒๕๖๓


           เครื่องปั้นดินเผามีความผูกพันกับการดำรงชีวิตของมนุษย์เพราะใช้เป็นเครื่องใช้ไม้สอยในชีวิตประจำวันบรรจุอาหารและสิ่งของ      ชาวบ้านลิพอนบางกอกในอดีต ได้ผลิตหม้อดินขึ้นมาเพื่อใช้ในชีวิตประจำวัน โดยใช้วัสดุที่มีในท้องถิ่น

อาศัยภูมิปัญญาที่ถ่ายทอดจากรุ่นสู่รุ่นสู่การผลิตเครื่องปั้นดินเผาโดยใช้ธาตุทั้ง 4 คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ อย่างครบถ้วนตามลำดับ ดังนี้คือ

   ปั้นหม้อด้วย ดิน ที่ขุดขึ้นมา

        ผสมเข้ากับ น้ำ แล้วไล้ขึ้นรูป

        แล้วเอาผึ่ง ลม ในที่ร่ม

        ก่อนนำเข้าเผา ไฟ ในเตา

 




หม้อข้าว
.


ชาวบ้านลิพอนบางเกาะในอดีตได้ใช้ภาชนะเครื่องปั้นดินเผาที่ทำขึ้นเองภายในหมู่บ้าน เมื่อมีเหลือมากพอก็จำหน่ายไปสู่ชุมชนใกล้เคียงจนถึงเมืองพังงาและเมืองตะกั่วป่า

เครื่องปั้นดินเผามีชื่อเรียกตามหน้าที่การใช้งาน คือ หม้อข้าว หม้อแกง สวด (ใช้นึ่ง) หม้อใส่น้ำดื่ม และหม้อขนาดใหญ่เป็นหม้อใส่น้ำไว้ใช้ หม้อทุกประเภทปั้นจากดินปลวกในหมู่บ้านเพราะในหมู่บ้านมีหินทรายจำนวนน้อย ซึ่งดินปลวกเป็นดินที่ใช้ปั้นเป็นภาชนะได้ดี


  ยายอรุณ  จันทวงศ์ สาธิตการตกแต่งหม้อ

ยายอรุณ จันทวงศ์ ได้สาธิตกรรมวิธีปั้นหม้อด้วยการนำดินจากจอมปลวกมานวด แบ่งดินออกเป็นก้อนขนาดผลส้มโอ แล้วนำมาขึ้นรูป  วางก้อนดินสี่เหลี่ยมบนเสื่อผืนเล็กซ้อนลงบนเลียงร่อนแร่  ใช้นิ้วมือกดดินขึ้นรูปเป็นทรงหม้อ หมุนเลียงเพื่อให้มือบังคับดินทรงหม้อให้บางลงและหม้อขยายตัวขนาดใหญ่ขึ้น  ใช้ไม้ตีหม้อเพื่อช่วยให้ดินบางลง  โดยมีลูกดุ้งกันดันอยู่ภายในหม้อเพื่อป้องกันไม่ให้ดินแตก เมื่อใกล้เป็นรูปทรงหม้อจะใช้ไม้ตีหม้อที่มีลวดลายตีลงบนผิวของหม้อเพื่อให้เกิดลวดลายตามพิมพ์ไม้  นอกจากก่อให้เกิดลวดลายสวยศิลป์บนผิวหม้อแล้ว ยังทำให้ผู้ใช้จับหม้อได้ถนัดมืออีกด้วย (อรุณ จันทวงศ์ ๒๕๖๓ : นามานุกรม)

ลูกดุ้ง







หม้อดิน หม้อดินดิบ สาดรอง (เสื่อรอง) ก้อนดินปลวก ผงดินปลวก
ไม้ตีหม้อ
.

ไม้ตีหม้อ มีขนาดยาวประมาณ ๑ ฟุต กว้าง ๒ นิ้ว  หนา ๑ นิ้ว เป็นไม้เนื้อแข็ง  แกะสลักลวดลายเป็นทรงเรขาคณิตบนความกว้าง ทั้ง ๒ ด้าน มีลวดลายต่างกัน เป็นลวดลายเส้นขนาน เส้นทะแยง เส้นทะแยงตัดกันให้มีรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน (กัลยา จันทวงศ์ ๒๕๖๓ : นามานุกรม )



    หม้อแกง


ทรงของหม้อแกง มีลักษณะปากกว้างกว่าหม้อข้าว  (เนียด ไกรเลิศ ๒๕๖๓ : นามานุกรม) ส่วนกลางหม้อป่องออกเกิดเป็นมุมเหลี่ยมแหลม  ช่างปั้นตกแต่งผิวหม้อใต้ปากหม้อให้เป็นลายนูนต่ำคล้ายเส้นเชือกพันกัน  มีลวดลายลงมาถึงมุมเหลี่ยมแหลม  ใต้ลงไปส่วนก้นหม้อลวดลายจะบางลง  ผิวหม้อด้านในจะเรียบเกลี้ยงขึ้นมาจนถึงขอบหม้อ เพื่อไม่ให้อาหารออกจากหม้อได้ง่าย  ไม่ค้างติดหม้อให้เกิดบูดเน่า  ส่วนริมขอบปากหม้อ  ช่างจะทำเป็นรอยเส้นยาวเป็นวงกลม ๑ ชั้นบ้าง ๒ ชั้นบ้าง  เพื่อให้ผู้ใช้สัมผัสในเวลามืดค่ำได้ว่าพื้นที่หม้อสิ้นสุดแล้ว  ควรจับให้ลึกลงมากน้อยตามน้ำหนักของหม้อ เป็นการทนุถนอมหม้อให้มีโอกาสใช้ได้นานขึ้น


การปั้นฝาหม้อก็มีศิลปะขนาดเหมาะกับปากหม้อ  ตรงขอบฝาหม้อจะมีทรงมนโค้ง  แม้ว่าปากหม้อจะมีขนาดไม่เท่ากัน  ขอบฝาหม้อจะวางต่ำลง สูงขึ้นมา สูงจนถึงระดับเส้นขอบหม้อได้  ฝาหม้อแต่ละใบจึงใช้แทนฝาหม้อเดิมได้อย่างเหมาะเจาะ (อรุณ จันทวงศ์ ๒๕๖๓ : อ้างอิง) (สมหมาย ปิ่นพุทธศิลป์ ๒๕๖๑ : ภูเก็จจดหมายเหตุ)


ก่อนการใช้หม้อดิน  ชาวบ้านจะ “สิก” หม้อ เพื่อเคลือบผิวหม้อด้านในด้วยถ่านใบพิกุลหรือตั้งหม้อบนเตาแล้วใส่น้ำตาล (น้ำผึ้ง) ให้ละลายจนไหม้  เย็นลง จึงใช้ผ้าเช็ดให้พื้นผิวหม้อด้านในเรียบเป็นมัน  ถ้าเป็นบาตรก็ “สิก” ด้วยวิธีเดียวกัน จะช่วยให้เศษดินเผาหรือฝุ่นละอองที่ติดค้างก้นหม้อใหม่หลุดออก (กัลยา จันทวงศ์ ๒๕๖๓ : นามานุกรม) อันเป็นภูมิปัญญาของชาวบ้านที่กระทำก่อนการใช้หม้อใหม่


.
คำแลภาพ: ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร    สภท.๑๑๘๙
กลุ่มผู้สนใจประวัติศาสตร์เมืองภูเก็จ
๑๙ พฤศจิกายน ๒๕๖๓
(มอภ.จห.๑๔๙๑๕ )


บรรณานุกรม

วาตา (นามแฝง) (๒๕๕๑) “ปั้นหม้อบ้านพอน” ในนิตยสารรายเดือน ดีบุก หน้า ๕-๕ ภูเก็ต : ที.ซี.ซี.แอดเวอร์ไทซิ่ง ๒๑/๑ ถนนดำรง ต.ตลาดใหญ่ อ.เมิองภูเก็ต จังหวัดภูเก็ต


สมหมาย ปิ่นพุทธศิลป์ บรรณาธิการ (๒๕๖๑) ภูเก็จ : จดหมายเหตุ  ภูเก็ต : หภว. หอจดหมายเหตุภูเก็ต โรงเรียนภูเก็ตวิทยาลัย ๒๕ เมษายน ๒๕๖๑, ๒๓๓ หน้า

.
นามานุกรม



กัลยา จันทวงศ์ เพศหญิง เกิด ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ.๒๕๐๗ ภูมิลำเนาบ้านลิพอนอยู่ที่ ๗๙/๓ บ้านลิพอนบางกอก หมู่ที่ ๒  ต.ศรีสุนทร อ.ถลาง จ.ภูเก็ต 83110 ให้ข้อมูล ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร เมื่อ ๘ พฤศจิกายน ๒๕๖๓


เนียด ไกรเลิศ  เพศหญิง เกิด พ.ศ.๒๔๘๖ ภูมิลำเนาบ้านลิพอน อยู่ที่ ๑๓๘ บ้านลิพอนบางกอก หมู่ที่ ๒  ต.ศรีสุนทร อ.ถลาง จ.ภูเก็ต 83110 ให้ข้อมูล ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร เมื่อ ๘ พฤศจิกายน ๒๕๖๓


สมหมาย ปิ่นพุทธศิลป์ เพศชาย เกิด ๑ สิงหาคม ๒๔๘๙ ภูมิลำเนาวัฒนธรรมจังหวัดภูเก็ต อยู่ที่ ๑๗๕ หมู่ที่ ๑ บ้านหินรุ่ย ตำบลเทพกระษัตรี ถนนเทพกระษัตรี อำเภอถลาง จังหวัดภูเก็ต ให้ข้อมูล ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร เมื่อ ๑๔ พฤศจิกายน ๒๕๖๓




อรุณ จันทรวงศ์ เพศหญิง เกิด พ.ศ.๒๔๗๘  ภูมิลำเนาบ้านลิพอนถลาง อยู่ที่ ๗๙/๓ บ้านลิพอนบางกอก หมู่ที่ ๒  ต.ศรีสุนทร อ.ถลาง จ.ภูเก็ต 83110 ให้ข้อมูล ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร เมื่อ ๘ พฤศจิกายน ๒๕๖๓

ฝากเสียงสัมภาษณ์ นามานุกรม
(เทคนิคการใช้งานฟังเสียง Mega)

.

กัลยาปั้นหม้อ ของนามานุกรม กัลยา จันทวงศ์
ขายหม้อที่เมืองใหม่

ใช้ไม้ตีหม้อทำลวดลาย
ดินจอมปลวกมีต้นข่อย

เนียด ปั้นหม้อปั้นหม้อบ้านพอน

ปั้นหม้อวางบนเลียง

ลวดลายข้ามหลามตัด

หม้อข้าวหม้อแกง
อรุณ จันทวงศ์ นามานุกรม
.
แผนผังวางชื่อเรื่อง


.


คลังผลงาน ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร
ปั้นหม้อบ้านลิพอน
.
ทะเบียนภาพ
หม้อบ้านลิพอน


.
ค้นเพิ่มเติมใน ใน จดหมายเหตุ มอภ.จห. ( มอภ.จห.)
ปั้นหม้อบ้านลิพอน  

รำวงกะนางรำระบำปั้นหม้อ

 

ค้นเพิ่มใน สภท.
หม้อบ้านเชียง อุดรธานี
.
Abtract
.
ปั้นหม้อบ้านลิพอน
ดร.อรุณรัตน์ สรรเพชร
กลุ่มผู้สนใจประวัติศาสตร์เมืองภูเก็จ

.
ชาวบ้านลิพอนบางเกาะในอดีตได้ใช้ภาชนะเครื่องปั้นดินเผาที่ทำขึ้นเองภายในหมู่บ้าน เมื่อมีเหลือมากพอก็จำหน่ายไปสู่ชุมชนใกล้เคียงจนถึงเมืองพังงาและเมืองตะกั่วป่า

เครื่องปั้นดินเผามีชื่อเรียกตามหน้าที่การใช้งาน คือ หม้อข้าว หม้อแกง สวด (ใช้นึ่ง) หม้อใส่น้ำดื่ม และหม้อขนาดใหญ่เป็นหม้อใส่น้ำไว้ใช้ หม้อทุกประเภทปั้นจากดินปลวกในหมู่บ้านเพราะในหมู่บ้านมีหินทรายจำนวนน้อย ซึ่งดินปลวกเป็นดินที่ใช้ปั้นเป็นภาชนะได้ดี


อรุณ จันทวงศ์ ได้สาธิตกรรมวิธีปั้นหม้อด้วยการนำดินจากจอมปลวกมานวด แบ่งดินออกเป็นก้อนขนาดผลส้มโอ แล้วนำมาขึ้นรูป  วางก้อนดินสี่เหลี่ยมบนเสื่อผืนเล็กซ้อนลงบนเลียงร่อนแร่  ใช้นิ้วมือกดดินขึ้นรูปเป็นทรงหม้อ หมุนเลียงเพื่อให้มือบังคับดินทรงหม้อให้บางลงและหม้อขยายตัวขนาดใหญ่ขึ้น  ใช้ไม้ตีหม้อเพื่อช่วยให้ดินบางลง  โดยมีลูกดุ้งกันดันอยู่ภายในหม้อเพื่อป้องกันไม่ให้ดินแตก เมื่อใกล้เป็นรูปทรงหม้อจะใช้ไม้ตีหม้อที่มีลวดลายตีลงบนผิวของหม้อเพื่อให้เกิดลวดลายตามพิมพ์ไม้  นอกจากก่อให้เกิดลวดลายสวยศิลป์บนผิวหม้อแล้ว ยังทำให้ผู้ใช้จับหม้อได้ถนัดมืออีกด้วย
.

ไม้ตีหม้อ มีขนาดยาวประมาณ ๑ ฟุต กว้าง ๒ นิ้ว  หนา ๑ นิ้ว เป็นไม้เนื้อแข็ง  แกะสลักลวดลายเป็นทรงเรขาคณิตบนความกว้าง ทั้ง ๒ ด้าน มีลวดลายต่างกัน เป็นลวดลายเส้นขนาน เส้นทะแยง เส้นทะแยงตัดกันให้มีรูปสี่เหลี่ยมขนมเปียกปูน


ทรงของหม้อแกง มีลักษณะปากกว้างกว่าหม้อข้าว  ส่วนกลางหม้อป่องออกเกิดเป็นมุมเหลี่ยมแหลม  ช่างปั้นตกแต่งผิวหม้อใต้ปากหม้อให้เป็นลายนูนต่ำคล้ายเส้นเชือกพันกัน  มีลวดลายลงมาถึงมุมเหลี่ยมแหลม  ใต้ลงไปส่วนก้นหม้อลวดลายจะบางลง  ผิวหม้อด้านในจะเรียบเกลี้ยงขึ้นมาจนถึงขอบหม้อ เพื่อไม่ให้อาหารออกจากหม้อได้ง่าย  ไม่ค้างติดหม้อให้เกิดบูดเน่า  ส่วนริมขอบปากหม้อ  ช่างจะทำเป็นรอยเส้นยาวเป็นวงกลม ๑ ชั้นบ้าง ๒ ชั้นบ้าง  เพื่อให้ผู้ใช้สัมผัสในเวลามืดค่ำได้ว่าพื้นที่หม้อสิ้นสุดแล้ว  ควรจับให้ลึกลงมากน้อยตามน้ำหนักของหม้อ เป็นการทนุถนอมหม้อให้มีโอกาสใช้ได้นานขึ้น


การปั้นฝาหม้อก็มีศิลปะขนาดเหมาะกับปากหม้อ  ตรงขอบฝาหม้อจะมีทรงมนโค้ง  แม้ว่าปากหม้อจะมีขนาดไม่เท่ากัน  ขอบฝาหม้อจะวางต่ำลง สูงขึ้นมา สูงจนถึงระดับเส้นขอบหม้อได้  ฝาหม้อแต่ละใบจึงใช้แทนฝาหม้อเดิมได้อย่างเหมาะเจาะ


ภาชนะเครื่องปั้นดินเผาของชาวบ้านลิพอน  ก่อนใช้งานตามหน้าที่ของหม้อ  จะมีภูมิปัญญาชาวบ้านด้วยการ “สิก” คือเผาไม้หอมในก้นหม้อ

.
ประชาสัมพันธ์ทางการท่องเที่ยว
ดร.อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร
.
ปั้นหม้อ


.



.
***
คติชนวิทยา   คติชนวิทยา

ปั้นหม้อบ้านลิพอน  ต้นฉบับ : อรุณรัตน์ สรรเพ็ชร
แก้ไขล่าสุดเมื่อ ( พฤหัสบดี, 17 ธันวาคม 2020 )
 
< ก่อนหน้า   ถัดไป >

สมุดภาพเหมืองแร่

Polls

ชื่อใด (หรือคำใด) สื่อได้ชัดคม รู้เป้าหมายได้มากกว่า
 

Who's Online

ขณะนี้มี 1 บุคคลทั่วไป ออนไลน์

Counter

mod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_countermod_vvisit_counter
mod_vvisit_counterวันนี้2666
mod_vvisit_counterเมื่อวาน3133
mod_vvisit_counterทั้งหมด7941599